Af hverju er Ísland ekki á HM 2026 — og hvaða lið á að styðja?

Strákarnir okkar eru ekki þar, en sögunni er ekki lokið. Þetta er setningin sem ég hef sagt oft síðan undankeppninni lauk og hún er jafn sönn núna og þá. Ísland, minnsta þjóðin sem nokkru sinni komst á heimsmeistaramót, sem gaf heiminum Víkingaklappið og sýndi 335.000 manna þjóð á heimskortinu í Rússlandi 2018, mun ekki vera á vellinum þegar heimsmeistaramótið 2026 hefst á Estadio Azteca 11. júní. Þetta er vonbrigði, en það er ekki hörmung — og munurinn á þessu tvennu skiptir máli. Hér er saga undankeppninnar, rök fyrir því hvers vegna tókst ekki, og tillögur mínar um hvaða lið íslenskir áhorfendur ættu að styðja á HM 2026.

Hvað gerðist í undankeppninni?

Ísland lenti í riðli D í evrópsku undankeppninni, ásamt Frakklandi, Úkraínu og Aserbaídsjan. Þetta var krefjandi riðill en ekki ómögulegur — Frakkland var augljóst uppáhald en annað sætið var opið á milli Íslands og Úkraínu. Á pappír átti Ísland að geta keppt um það sæti, sérstaklega heima á Laugardalsvelli þar sem liðið hefur sögu um sterkan árangur.

Raunveruleikinn var hins vegar erfiðari. Ísland safnaði 7 stigum á sex leikjum og endaði í þriðja sæti, á eftir Frakklandi sem fór beint á mótið og Úkraínu sem fór í umspil. Tapið gegn Úkraínu úti og heima var úrslitaatriðið — í báðum leikjum voru Íslendingar samkeppnishæfir en skorti skarpskyggnina á lykilaugnablikum. Sigurinn gegn Aserbaídsjan var væntur og jafnteflið gegn Frakklandi heima var dýrmætt en ekki nóg til að breyta stöðunni.

Tölurnar segja skýra sögu: Ísland skoraði 5 mörk á sex leikjum, sem er 0.83 mörk á leik. Til samanburðar skoraði Ísland 1.2 mörk á leik í undankeppninni fyrir HM 2018, þegar liðið komst á mótið. Vandamálið var ekki varnarstyrkurinn — Ísland fékk á sig aðeins 8 mörk, sem var ásættanlegt í svona krefjandi riðli — heldur sóknarskorturinn. Liðið bjó til of fá skottækifæri og nýtti of fá af þeim sem komu. Expected goals greining sýnir að Ísland átti 4.8 xG á mótinu samanborið við 5 raunveruleg mörk, sem þýðir að liðið nýtti raunverulega tækifæri sín ásættanlega — vandinn var einfaldlega að tækifærin voru of fá.

Hvers vegna tókst ekki — og er þetta réttlátt?

Þegar ég greini vandann finnst mér hann vera þríþættur. Í fyrsta lagi var kynslóðaskiptin á miðjunni og í sókninni erfiðari en vonast hafði verið til. Gylfi Sigurðsson, sem var lykilmaður á HM 2018, var ekki lengur tiltækur og enginn einstakur leikmaður tók hans stað sem skapandi afl. Alfreð Finnbogason, Kolbeinn Sigþórsson og aðrir markaskorarar af gullnu kynslóðinni voru ýmist búnir eða ekki í toppi síns máls. Nýrri leikmenn eins og Albert Guðmundsson sýndu gáfur en höfðu ekki sama samband við liðsheildina.

Í öðru lagi hafði taktískt landslag fótboltans breyst. Á HM 2018 var varnarleikur Íslands með skipulagðri vörn og hraðum gagnárásum nóg til að trufla stórveld. En á fimm árum höfðu andstæðingar lært að brjóta þetta kerfi og Ísland hafði ekki þróað nóg til að bregðast við. Úkraína sérstaklega fann leiðir til að opna vörn Íslands með hraðri bollameðferð og opnanlegum hliðarsóknum sem vörn Íslands hafði ekki svarið við.

Í þriðja lagi — og þetta er kannski erfiðast að segja — er Ísland 380.000 manna land sem á erfitt með að framleiða nægilega marga leikmenn á heimsvísu til að viðhalda samkeppnishæfni á hverju áratugabili. Gullna kynslóðin sem komst á EM 2016 og HM 2018 var einstök — saman komu sex til átta leikmenn sem voru allir í fullu formi í evrópskum úrvalsklúbbum á sama tíma. Slíkt gerist ekki í hvert skipti, og þegar þessi hópur byrjaði að eldast voru varamennirnir ekki á sama stigi.

Er þetta réttlátt? Þetta er spurning sem ég heyri oft, sérstaklega í samhengi við nýtt 48 liða snið á HM 2026 þar sem fleiri Evrópulönd fá sæti en áður. Svarið mitt er bæði já og nei. Já, vegna þess að Ísland átti tækifæri og nýtti þau ekki — liðið tapaði leikjum sem það gat unnið. Nei, vegna þess að kerfið er enn þannig að smáþjóðir hafa mjög lítið svigrúm til mistaka. Frakkland getur tapað einum leik í riðli sínum og samt komist á mótið. Ísland tapar einum leik og allt hrynur. Þetta er veruleiki smáþjóðarfótboltans og hann mun ekki breytast á næstunni.

Noregur, Svíþjóð eða einhver annar? Hvaða lið styðja Íslendingar?

Þetta er spurningin sem allir ræða yfir kaffi og á samfélagsmiðlum. Á HM 2018, þegar Ísland var sjálft á mótinu, þurftum við ekki að velja — við studdum okkur sjálf. Á HM 2026 stöndum við aftur sem áhorfendur og þurfum að finna annað lið til að bera í hjartanu.

Noregur er augljósi kosturinn og ég held að meirihluti Íslendinga muni hallast þangað. Ástæðurnar eru menningarlegar og tilfinningalegar frekar en fótboltalegar. Íslendingar og Norðmenn deila sögulegum böndum sem ná aftur til víkingaaldar, tungumálin eru skyld (þó íslenskan sé varðveittari), og Norðmenn hafa alltaf verið okkur nánir nágrannarnir. Erling Haaland er orðinn að alþjóðlegri fótboltastjörnu sem Íslendingar þekkja vel — ekki aðeins af leikjum hans í ensku úrvalsdeild og Meistaradeild Evrópu, heldur líka af norðurlandamiðlum og samfélagsmiðlum. Þegar Haaland skorar á HM munu margir Íslendingar fagna eins og það hafi verið eigin maður.

Svíþjóð er annar mögulegur valkostur, sérstaklega meðal þeirra Íslendinga sem hafa búið í Svíþjóð eða eiga fjölskyldutengsl þar. Svíþjóð komst á mótið í gegnum erfitt umspil og er í riðli F með Hollandi, Japan og Túnis — krefjandi en ekki vonlaus staða. Sænsk-íslensk tengsl eru sterk í daglegu lífi og margir Íslendingar fylgjast reglulega með Allsvenskan. En tilfinningalega tengingin er ekki jafn sterk og við Noreg, sérstaklega vegna Haaland-þáttarins.

Svo eru aðrir valkostir sem eru minna augljósir en ekki óskynsamlegir. Sumir Íslendingar munu styðja lið sem hafa íslenska aðdáendahefð — Brasilía og Argentína hafa alltaf átt sterka fylgi hér, allt frá HM 1986 og Maradona til HM 1994 og Romário. Aðrir munu styðja undirdogana — Kúrasao og Grænhöfðaeyjar eru smáþjóðir sem Íslendingar geta samsamað sig með, og Írak sem snýr aftur eftir 40 ár hefur sögulega dýpt sem minnir á okkar eigin ferðalag. Og svo verða þeir sem styðja einfaldlega liðið sem spilar fallegasta fótboltann — hvað sem það reynist vera.

Mitt ráð: styðjið Noreg í riðlinum, en hafið hjartað opið. Heimsmeistaramót er best þegar maður hefur lið til að styðja, en líka þegar maður leyfir sér að hrifst af óvæntum sögunum sem mótið skapar. Á HM 2018 var upplifunin magnaðari en nokkur hefði getað ímyndað sér — og sú upplifun var ekki bara á vellinum, hún var á heimaólum í Reykjavík, í stofu í Ólafsvík, og á ferðalagi til Rússlands. Á HM 2026 getur upplifunin verið öðruvísi en ekki síður sterk: seint kvöld frammi fyrir sjónvarpinu, Haaland sem skorar gegn Senegal, og tilfinningin um að vera hluti af einhverju stærra en landamæri Íslands.

Goðsögn: Smáþjóðir geta aldrei komist reglulega á HM

Goðsögn: Árangur Íslands á HM 2018 var einstök tilviljun og smáþjóðir geta ekki keppt reglulega á heimsmeistaramóti. Þær komast á mót einu sinni eða tvisvar, en geta ekki viðhaldið gæðum.

Veruleiki: Þetta er blandað. Söguleg gögn sýna að smáþjóðir — skilgreindar sem lönd með minna en 2 milljónir íbúa — hafa komist á HM 14 sinnum í sögunni. Þar af hafa aðeins tvö smáþjóðarlönd komist á mótið oftar en einu sinni: Ísland (1 sinni) og Trínidad og Tóbagó (1 sinni). Króatía, sem er stundum talin smáþjóð með 4 milljónir, hefur komist á sex HM í röð og komist í úrslit og í 3. sæti. Úrúgvæ, með 3.5 milljónir, hefur unnið tvo HM-titla.

Ástæðan fyrir því að Ísland átti erfitt með að endurtaka árangurinn er ekki stærð þjóðarinnar ein og sér, heldur samspil stærðar og tímans. Stærri þjóðir hafa stærri leikmennasafn og þar af leiðandi meiri líkur á því að ný kynslóð af góðum leikmönnum komi til sögunnar. Smáþjóðir eru háðari „kynslóðagullum“ — stuttum tímabilum þar sem hópur af framúrskarandi leikmönnum er á sínu besta á sama tíma. Ísland hafði sitt kynslóðagull á árunum 2014 til 2018. Næsta gull gæti verið fimm ár í burtu, eða fimmtán.

Á HM 2026 eru nokkrar smáþjóðir á mótinu: Kúrasao (150.000), Grænhöfðaeyjar (590.000), Nýja-Sjáland (5 milljónir), Panama (4.4 milljónir) og Bosnía og Hersegóvína (3.3 milljónir). Tilvist þessara landa á mótinu sýnir að smáþjóðir geta komist þangað, sérstaklega á stærra 48 liða móti. En hvort þau geta gert það reglulega er önnur spurning — og svarið er líklega nei, ekki á hverju einasta móti, heldur einu sinni eða tvisvar á áratug ef allt leggst vel.

Hvenær getur Ísland komist aftur á HM?

Þetta er spurningin sem brennur á hjarta íslenskra fótboltaunnenda. Svarið krefst heiðarlegs mats á stöðunni og ég ætla ekki að gera þetta fallegra en það er.

Ísland er nú á FIFA-stigalistunum um 60. til 70. sæti, sem er talsvert lægra en á toppi gullnu kynslóðarinnar þegar landið var um 20. sæti. Nýtt kynslóðaskipti er í gangi og nokkrir ungir leikmenn sýna gáfur á alþjóðavettvangi, en enginn þeirra hefur ennþá náð sama stigi og Gylfi Sigurðsson eða Aron Gunnarsson á sínu besta. Albert Guðmundsson er nánast eini leikmaðurinn í íslenska liðinu sem spilar reglulega í stórum evrópskum deildum og þótt hann sé frábær leikmaður getur einn maður ekki borið landsliðið einn.

Til að Ísland komist á HM 2030 eða 2034 þarf nokkuð að gerast. Þrír til fimm ungir leikmenn þurfa að brjótast inn í evrópska toppdeild á næstu árum. Þjálfaraliðið þarf að þróa nýja taktíska nálgun sem hentar hæfileikum nýrrar kynslóðar. Og undankeppnisriðillinn þarf að vera viðráðanlegur — sem er ávallt spurning um heppni. Á 48 liða HM eru fleiri sæti í boði og leiðirnar á mótið verða fleiri, sem eykur líkur Íslands lítillega.

Ég er bjartsýnn til lengri tíma. Íslenskt fótboltakerfi er enn sterkt, innviðirnir — þar á meðal innanhússvellir og knattspyrnuakademíur — eru á heimsvísu, og menningin er áfram fótboltadrifin. Knattspyrnusamband Íslands hefur fjárfest í þjálfun ungmenna og nýjir innanhússvellir hafa verið byggðir víðs vegar um landið. Þetta er langtímafjárfesting sem gæti skilað nýjum kynslóðagullum — en ekki endilega á réttum tíma fyrir HM 2030. Í millitíðinni eigum við að njóta HM 2026 sem áhorfendur, styðja Noreg og norðurlandabræðurna, og minnast þess að við vorum þar 2018 — og munum vera þar aftur.